De oudste omwalling van Bergen op Zoom 

( Marco Vermunt ) 

In de maand juli van 1997 vond archeologisch onderzoek plaats op het terrein van de voormalige Antoniusschool in de Kloosterstraat te Bergen op Zoom. Het onderzoek was gericht op de middeleeuwse omwalling van de stad en kan in alle opzichten zeer succesvol genoemd worden. De blootgelegde restanten van de wal en de stadsgracht vertellen veel over de manier waarop de stad in vroeger eeuwen versterkt werd. Ook kwamen er onder de wal nog oudere bewoningssporen te voorschijn, die stammen uit de periode waarin Bergen op Zoom groeide van nederzetting tot stad.

Sortie Fullenius
Het onlangs afgebroken schoolgebouw aan de Kloosterstraat werd in 1934 gebouwd als huishoudschool voor het Sint Antoniusgesticht dat onderdeel vormde van het klooster van de zusters Franciscanessen. Dit klooster dateerde van 1871 en strekte zich uit tussen de Wassenaarstraat, Kloosterstraat en Burgemeester van Hasseltstraat. Van het complex bestaat een mooie luchtfoto, afgebeeld in het platenboek Oud Bergen op Zoom vanuit de lucht (afb.1).
De huishoudschool besloeg een oppervlak van ruim 14 bij 60 meter en was gefundeerd op voor die tijd gebruikelijke grote betonnen putringen. Op de luchtfoto is de school juist in aanbouw. Het gebouw stond op de voormalige vestinggronden, precies in het midden van de hoofdwal tussen de bastions Coehoorn en Pucelle. Deze werken waren geslecht in 1869.

Tijdens het slopen van de school dit jaar kwamen resten van een onderaardse gang tevoorschijn: een imposant stuk muurwerk van rode baksteen, dat onderdeel vormde van Sortie Fullenius. Dit was een ondergrondse overwelfde gang die vanuit de binnenzijde van de hoofdwal, waar nu de Kloosterstraat ligt, schuin naar beneden leidde tot de bodem van de droge gracht.
De sortie was bedoeld als aan- en afvoerroute voor soldaten en materieel. Bij een te grote aanvalskracht van de vijand verliet men de ravelijnen en lunetten via de gracht en de sortie om de verdediging vanuit de hoofdwal en de bastions voort te zetten. De werken vormden onderdeel van het plan van Menno van Coehoorn en werden gerealiseerd tussen 1700 en 1744 (afb.2).
Het gedeelte dat aan de Kloosterstraat in zicht kwam, was in feite niet de gang zelf maar een vierkante kamer die er als een zijvertrek was aangebouwd: een ’poterne’ of wapenopslagplaats. De vondst was niet helemaal een verrassing omdat dit deel van de vesting met sortie en poterne in de vorige eeuw nauwkeurig in kaart was gebracht door de genie.
Op de vestingzaal van het Markiezenhof kunt u een schitterende maquette van een segment van de vesting bekijken, met opengewerkt stukje sortie. Helaas bleek de poterne helemaal gevuld met zand en was de verbinding met de eigenlijke sortie, die nog onder de Sancta Mariaschool verborgen ligt, verbroken. Voor nader onderzoek is met de hand nog een klein gedeelte van het inwendige uitgegraven. De poterne had muren van maar liefst 1 meter dikte en een hoogte van ruim 2 1/2  meter. Uiteindelijk werd alles ingemeten, gefotografeerd en vervolgens gesloopt.

De sortie heeft een wrange voorgeschiedenis. Het is juist deze doorgang geweest waarlangs op 16 september 1747, na een maandenlang beleg, de Fransen de stad binnentrokken. Om onduidelijke redenen was de ingang aan de gracht die nacht open gebleven. Sindsdien draagt de Franse Sortie, gelegen in het verlengde van de gang, haar naam.

De opgraving
In de voorbereiding van het bouwplan van woningstichting Soomland (’residentie de Sortie’) was er steeds van uitgegaan dat de bouw van de school in 1934 en de sloop in 1997 de ondergrond zo hadden omgewoeld, dat alle archeologische sporen ter plaatse waren uitgewist. Groot was echter de verrassing toen bij het inmeten van de poterne op drie meter diepte nog intacte resten van een oude leeflaag te voorschijn kwamen. Dankzij de bouwvakvakantie en met medewerking van Soomland was een vier weken durend onderzoek mogelijk, dat uitgevoerd werd door de gemeentelijk archeoloog en een groep vrijwilligers, onder eindverantwoording van de Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek De aanleg van de garage zou immers alles wat er nog te zien was alsnog onherroepelijk uitwissen. Het onderzoek strekte zich uit over het totale volume van de bouwput en bracht niet alleen sporen aan het licht van de middeleeuwse stadsomwalling met gracht, maar ook van een onderliggend ouder akkercomplex met bebouwing.

Deze pagina's zijn het beste te bekijken in 1024*768. Laatste wijziging op 17-12-2005. Webmaster vanderkallen@home.nl