De dertiende en de veertiende eeuw
Kort voor 1246 stond er aan de rand van de toen kleinere, nog jonge stad een gasthuis.
Dit gebouw lag aan de splitsing van de weg naar Wouw en een paadje dat langs het kerkhof aan de noordzijde leidde.
Voorbij het gasthuis was het terrein moeilijk begaanbaar door de aanwezigheid van een 'moer' (veenmoeras). Om dit droog te leggen werd al vroeg in de dertiende eeuw een sloot gegraven langs de rand ervan: de latere Vuilbeek. Zo werd het water via de Grebbe naar de haven afgevoerd en klonk het veen in.

In het begin van de veertiende eeuw verrezen er aan de noordflank van het gasthuiskerkhof enige bijgebouwtjes, waarvan de funderingen teruggevonden werden tijdens de opgraving.
De Vuilbeek zelf was een ondiepe open sloot van anderhalve meter breedte, met aan de stadszijde een versterkte oever van gestapelde turfblokken en palen.
Enige malen werd de oeverkant vernieuwd en verhoogd.
Geleidelijk aan werd het uitgedroogde veen aan de overkant bedekt met van elders aangevoerd zand, waarop akkertjes konden worden aangelegd voor eigen gebruik ten behoeve van het gasthuis, de zogenaamde 'gasthuisbeemden’.

De vijftiende eeuw
Nadat het gasthuis in 1397 door brand ernstig was beschadigd, werd het goeddeels op de oude fundamenten herbouwd.
Maar er kwamen geen bedden meer in het zaalgebouw te staan; voortaan werd de hele ruimte gebruikt als kapel (de latere Sint Maartenkapel).
Ten noorden van de oude gasthuiszaal werd een nieuw gebouw neergezet, dat we dankzij de opgravingen vrij nauwkeurig in kaart kunnen brengen (zie afbeelding).
Het bestond uit twee grote zalen van 5 bij 12 meter, verbonden door een klein voorgebouwtje en een vierkante open, ommuurde hof. In het hof lagen beerputten, afvalkuilen en een waterput.
De ingang van het complex lag aan de zuidzijde, aan een straatje dat 'Gasthuisstege' genoemd werd.
Vermoedelijk ging het hier om gescheiden ziekenzalen voor de verpleging van mannen en vrouwen, een verschijnsel dat ook in veel andere steden na 1400 te zien is.

De aangrenzende Vuilbeek werd ter plaatse verstevigd met zware stenen kademuren.
De beek fungeerde nu als waterbron voor de lakenvolders die vanuit de Blauwehandstraat hun ambacht uitoefenden.
In de loop van de welvarende vijftiende eeuw werden veel bouwactiviteiten ontplooid.
In snel tempo raakten de straten zoals we die nu kennen, bebouwd.

In 1472 werd een pesthuis ingericht aan de overkant van de Vuilbeek, in een oude boomgaard.
Daardoor kon het groeiende aantal pestpatiënten ergens anders ondergebracht worden, zo ver mogelijk van de bebouwing vandaan vanwege het besmettingsgevaar.
Rondom het gebouw lag een groot, ommuurd kerkhof.
Het pesthuis is zeer waarschijnlijk, zo blijkt uit bouwhistorisch onderzoek, bewaard gebleven in de kern van de noordvleugel van het voormalige Militaire Hospitaal, nu Gouvernement. 

De zestiende eeuw
In 1501 werd de Vuilbeek voor een deel gedempt en omgeleid via het pestkerkhof.
Dit gebeurde omdat de bewoners van de huizen aan de Wouwsestraat last van de open sloot ondervonden.
Bij de opgraving is de overkluisde aftakking daadwerkelijk teruggevonden en in kaart gebracht (zie afbeelding).
Kort daarna verrezen de eerste huizen aan de Kettingstraat, die tot dan toe eigenlijk nauwelijks bebouwd was geweest.

Toen het nieuwe Sint Elisabethsgasthuis buiten de stad gereed kwam in 1525, verloor het oude gasthuis zijn functie.
In 1541 nestelde de stadsschool zich in een van de vrijgekomen gebouwen. Waarschijnlijk was dat in het complex van de dubbele ziekenzaal.
In de buurt werden in een afvalkuil een groot aantal pipetten gevonden (wat kan wijzen op een slaapzaal) en fragmenten van leiplankjes, ingekrast met muziekbalken (muziekles?).
De ingang naar de stadsschool bevond zich tussen het huis de Fortuyne (later Jac.Hermans) en de oude Maartenskapel, via een voorpleintje (het oude kerkhof).

Op het einde van de zestiende eeuw werd het complex afgebroken.
De vrijgekomen ruimte werd gekocht door de eigenaar van de Fortuyne, die daarmee een flinke tuin verwierf.

Deze pagina's zijn het beste te bekijken in 1024*768. Laatste wijziging op 17-12-2005. Webmaster vanderkallen@home.nl