De Geleybakkers van Bergen op Zoom

( Marco Vermunt )

Het eerste majolica in Nederland
Al in de 15de eeuw werd in Bergen op Zoom "geleygoed" verhandeld, dat vanuit zuidelijker streken aangevoerd werd.
Geleygoed of majolica was een aardewerk van overwegend witbakkende klei, die bedekt werd met ondoorschijnend wit tin-glazuur en in verschillende kleuren kon worden beschilderd. Majolica werd vooral in Spanje en Italië gemaakt, maar op het einde van de 15de eeuw trokken ook veel majolicabakkers naar het noorden van Europa.
Enkelen vestigden zich in Antwerpen, waar de handel voor een grote welvaart had gezorgd. Het majolica was vooral een luxe-product, want door de speciale grondstoffen, de beschilderingen en de noodzaak om het tweemaal te bakken was veel duurde dan gewoon aardewerk.

Uit schriftelijke bronnen blijkt, dat Bergen op Zoom de eerste stad in het huidige Nederland was, waar majolicapottenbakkers werkzaam waren.
In 1517 betaalde het stadsbestuur de bouw van een majolica-oven, waarschijnlijk bestemd voor meester Lucas Raymonts, die ook nog eens een voorschot ontving en enkele jaren lang geen huur hoefde te betalen. Het is niet bekend waar Lucas, misschien van Italiaanse afkomst, zijn bedrijf gehad heeft.
In 1528 wordt nog een ander majolicabakker, Otto Mirot, genoemd en in 1530 ene Matheeus van Doorne. Een aanwijzing voor een plaats in de stad waar waarschijnlijk ovens stonden levert een tweetal vermeldingen uit 1534 en 1550, toen de weduwe van Lucas Raymonts het huis "De Drie Haringen" aan de zuidzijde van de haven aankocht, niet ver van het pottenbakkerskwartier. Haar beide buren waren Peter en Rocsijne de Geleybakkers.
Na 1550 komen geen schriftelijke vermeldingen van majolicabakkers meer voor.

Tot voor kort ontbraken er in Bergen op Zoom resten van majolicaproductie in de vorm van afval.
Totdat bij verbouwingen van "De Drie Haringen" en omgeving enige scherven majolica gevonden werden, die duidelijk als misbaksels te herkennen zijn. Eén is een randfragmentje van een grote schotel, waarvan de glazuur door de oververhitting verschrompeld is. Een ander fragment is van een kannetje, met dezelfde brandsporen. Hoe weinig ook, het zijn de eerste tastbare bewijzen van locaak vervaardigde majolica.
Een derde fragment dat gevonden werd is van een schaaltje, dat heel zorgvuldig met allerlei kleuren is beschilderd en waarschijnlijk ook van dezelfde maker is.
Alle drie de scherven dateren uit de eerste helft van de 16de eeuw.

Deze vondst geeft een nieuwe kijk op majolica, dat de laatste jaren uit andere opgravingen in de stad aan het licht is gekomen.
In een beerput van een huis aan de Zuivelstraat, in het hart van de stad, werd in 1995 een zogenaamd biscuit kannetje gevonden, dat slechts eenmaal was gebakken en nog niet beschilderd. Het is onbekend waarvoor het destijds ( omstreeks 1525 ) gebruikt werd. Hoogdtwaarschijnlijk komt het van een van de geleybakkers in de stad.