Huidenmarkt - Nieuwe Markt - Vismarkt II;
Archeologische waarnemingen op het St. Catharinaplein in Bergen op Zoom

( Marco Vermunt )

Inleiding
In het eerste deel van dit artikel, verschenen in de voorlaatste Waterschans, werd ingegaan op het belang van structureel archeologisch onderzoek naar de bewoningsgeschiedenis van Bergen op Zoom.

Niet alleen grote opgravingen, maar ook waarnemingen tijdens rioolwerkzaamheden kunnen veel informatie opleveren.
Een goed voorbeeld is het onderzoek op het Sint Catharinaplein bij de herinrichting in 1991. Dit plein moet als ’Nieuwe Markt’ tot stand zijn gekomen op het einde van de veertiende eeuw.
Onduidelijk bleef tot nu toe echter hoe het plein er in de voorgaande periode uit heeft gezien. Aan de hand van archiefgegevens en eerdere opgravingen is de directe omgeving slechts globaal te reconstrueren.

Restanten van het oudere stratenpatroon tussen Catharinaplein en de voorloper van het Markiezenhof zijn bij de restauratie van het Hof teruggevonden.
Waarschijnlijk is de huidige westelijke rooilijn van het plein al bepaald door de bouw van huizen in de 14e eeuw: van alle bebouwing rond het plein is deze westwand ook nu nog de oudste. In het noorden sloot de Hofstraat (dat wil zeggen een voorganger daarvan) aan op deze ’uitvalsweg’.

Ten noorden van het plein en langs de Wijngaardstraat bevond zich een open, mogelijk agrarisch terrein dat de Vijfhoek werd genoemd en dat zich uitstrekte tot aan de stadsvest.
Later werd de noordpunt van de Vismarkt aangeduid als ’aan de Vijfhoek’. Volgens Van Ham vormde dat punt in de 14e eeuw al een pleintje, dat vervolgens uitgroeide tot de Huidenmarkt.

De omgeving ten oosten van het plein zou al in de 14e eeuw bebouwing gehad kunnen hebben in de vorm van een Sint Jacobsgasthuis met kapel en bijgebouwen.
De bewoningsdichtheid en uitgestrektheid zijn hier echter totaal onbekend.
In de 15e eeuw blijkt bijna alle bebouwing aan de oostwand eigendom van het Jacobsgilde.

In 1975 zijn bij de nieuwbouw van huize St. Catharina de funderingen van de Jacobskapel teruggevonden, maar door dit onderzoek is helaas geen antwoord gegeven op de belangrijke vraag of die kapel gebouwd is in de rooilijn van reeds bestaande huisjes aan de rechterzijde van het huidige plein, of dat juist de rooilijn is ontwikkeld en aangepast aan de westgevel van de kapel.
Dit gebouw wordt weliswaar voor het eerst pas in 1424 genoemd, maar waarschijnlijk is het toch ouder. Vanaf het begin van deze eeuw zijn door uitbreiding van het ’Catharinagesticht’ bijna alle woonhuizen aan deze zijde van het plein afgebroken. Jammer genoeg zullen ook veel oudere grondsporen onder het moderne bouwblok voorgoed verdwenen zijn.

De huidige zuidwand van het plein is het laatst ontstaan, aan het einde van de zestiende eeuw.
Tevoren liep hier een weggetje, ’Op de Grebbe’ geheten, dat langs het noorden van het water de verbinding vormde tussen het gebied ten zuiden van het 14e eeuwse (Markiezen)hof en het latere Margrietenklooster.
Het oostelijk deel werd om die reden ooit Nonnenstraat genoemd, en heet nu Geweldigerstraat.
Of er nog oudere huizen stonden tussen het plein en de Grebbe is onbekend, waarschijnlijk heeft het plein van begin af aan gegrensd aan de open Grebbe en de achtererven van de huizen in de Engelsestraat. Voordat de Grebbe in delen overkluisd werd aan het einde van de 15e eeuw konden turf en andere goederen nog tot midden in de stad, en dus ook aan de huidenmarkt, gevaren worden.

De ontwikkelingen rond de markt zijn pas na 1450, als de huisnamen bekend raken, aan de hand van de archiefbronnen redelijk goed te volgen.
In deze periode komen nog enkele nieuwe straten tot stand, zoals de Nieuwstraat (in 1470) en de Mosselstraat (rond 1485 bij de vergroting van het Markiezenhof aangelegd).

De Klaverstraat dateert minstens van rond 1400 en heette toen nog Beterstraat.

Rond 1492 verdween de huidenverkoop om plaats te maken voor de handel in vis.
Pas in deze eeuw werd daarmee gestopt.
Desondanks bleef de naam ’Vismarkt’ behouden tot op de dag van vandaag, ondanks de officiële (en betreurenswaardige) naamsverandering in ’Sint Catharinaplein’ in de jaren dertig van deze eeuw.
Wel werd toen het aanzicht van het plein definitief gewijzigd door de sloop van de burgerlijke woonhuizen aan de oostkant en de nieuwbouw van huize St. Catharina.

De vraag is nu: was deze markt vóór 1400 een bebouwd terrein of, net als de Vijfhoek, een open en nog onaangetast gebied?

Deze pagina's zijn het beste te bekijken in 1024*768. Laatste wijziging op 17-12-2005. Webmaster vanderkallen@home.nl