Huidenmarkt - Nieuwe Markt - Vismarkt;
Archeologische waarnemingen op het St. Catharinaplein in Bergen op Zoom

( Marco Vermunt )

De waarnemingen die in 1991 over de volle lengte van de Vismarkt werden gedaan toonden aan dat dit plein op het einde van de veertiende eeuw werd aangelegd na de afbraak van een complete woonwijk van voornamelijk houten huizen.
De verschillende proefsleuven gaven inzicht in een verrassende opeenvolging van zowel natuurlijke als door de mens aangelegde grondlagen.

De natuurlijke bodem
Heden stijgt het loopvlak van het plein van 5.50 meter in het zuiden tot ruim 8 meter boven NAP op de noordpunt.
Het oorspronkelijke oppervlak bestond echter uit Pleistoceen dekzand dat in Bergen op Zoom gekenmerkt wordt door zeer grillige hoogteverschillen.
Op de Vismarkt bevond het dekzand zich op een diepte van 3 meter boven NAP aan de zuidkant tot maar liefst 6 meter boven NAP in de Wijngaardstraat.
Een deel van het zand raakte in later tijd bedekt door een flink veenpakket. Op verscheidene plaatsen in het dekzandlandschap waar de afvoer van water belemmerd werd, zoals in de diepe kommen en dalen, maar ook langs stroomgeulen, ontstond veengroei vanaf enkele millennia voor het begin van onze jaartelling.

Ten oosten van Bergen op Zoom bevonden zich uitgestrekte veengebieden (de ’Meren’).
De westgrens hiervan lag ongeveer in de oosthelft van de binnenstad. Hoe verder westwaarts men ging, des te meer dook het dekzand als een soort duinbarrière op boven het veen.
Op de Vismarkt bevond zich aan de zuidzijde een dikke laag van gitzwart veen, dat voornamelijk bestond uit de deels vergane resten van berk en els (zogenaamd ’broekveen’). De bovenzijde van het veen lag op een niveau van circa 4 meter boven NAP. Op het midden van het plein werd de laag dunner en aan de noordkant ontbrak hij helemaal.
Mogelijk hoort deze veenopvulling bij een natuurlijke waterloop, die later is verdiept en gekanaliseerd als Grebbe.
In tegenstelling tot de omgeving van het Militair Hospitaal, werden hier geen sporen gevonden van menselijke activiteit op de veenlaag in de vorm van turfwinning.

Stuifzand
Zowel het dekzandoppervlak bij de Wijngaardstraat als de veenbodem ten zuiden daarvan werden in de late middeleeuwen bedekt door een laag stuifzand met een dikte van een halve meter.

Stuifzanden zijn kenmerkend voor de ondergrond van Bergen op Zoom, althans voor delen van de westelijke stadshelft.
Het werd eerder aangetroffen in de Zuidmolenstraat en op de.Grote Markt.
Grote zandverstuivingen hebben de stad geteisterd vanaf het einde van de twaalfde of het begin van de dertiende eeuw en deze duurden minstens enkele decennia of langer voort. De oorzaak van deze stuifzanden is grotendeels aan de mens toe te schrijven.

Tijdens de vroegste stedelijke ontwikkeling van Bergen, die volgde op een periode van lokale veenontginning en kleinschalige agrarische bedrijvigheid, was enorm veel hout en bouwland nodig.
Ontbossing en verwijdering van natuurlijke vegetatie rondom de stad gaven de wind tijdens droge perioden vrij spel op de kale dekzandruggen in het westen. In de Zuidmolenstraat is goed te zien hoe het boerenbedrijf, dat hier waarschijnlijk reeds in de elfde eeuw startte, in de loop van de dertiende eeuw onmogelijk werd gemaakt door het zand.
Hoe lang de stuifzanden actief bleven, valt moeilijk te zeggen.

Uiteindelijk zorgde de verstedelijking van de plaats en de bijbehorende omwalling voor een kunstmatige barrière.

Dat de overstuivingen ter plaatse van de latere Vismarkt lang duurden en niet constant waren, bewijst het voorkomen van natuurlijke plantengroei tijdens rustiger perioden.
Deze is nog zichtbaar door de zogenaamde ’podzolering’ in het stuifzandpakket. Als vegetatie (zoals gras) lang genoeg standhoudt in de bodem, ontstaat transport van voedselrijke deeltjes door het bodemvocht naar lager gelegen grondlagen.
De bovengrond wordt steeds armer aan bouwstoffen en kan veranderen in een sneeuwwit ’loodzand’, terwijl de onderliggende laag verzadigd raakt van humus - of ijzerdeeltjes (de zogenaamde ’oergrond’). Deze respectievelijke uit - en inspoelingslagen worden ’podzolen’ genoemd. 

In put 1 en put 6 op de Vismarkt werd podzolering in het stuifzandpakket vastgesteld.

Deze pagina's zijn het beste te bekijken in 1024*768. Laatste wijziging op 17-12-2005. Webmaster vanderkallen@home.nl