Het grote verschil met geschreven tekst is immers, dat het bodemarchief per plaats steeds maar één keer kan worden geraadpleegd.
Daarom is iedere opgraving een eenmalige onderneming, die uitgevoerd moet worden met de grootst mogelijke zorg.
In elke stad wordt bijna dagelijks het bodemarchief stukje bij beetje aangetast. Dit noemt men ook wel "bodemerosie".
In een onderzoek naar bodemerosie in alle oude binnensteden in Nederland kreeg Bergen op Zoom ooit de aantekening "verontrustend".

Inmiddels is de situatie niet echt verbeterd.
Grootschalige bouwprojecten in de binnenstad, die Bergen op Zoom tot nu toe enigszins bespaard zijn gebleven, lijken binnenkort ook hier een aanvang te krijgen. Terwijl in veel steden deze storm alweer wat is gaan liggen, moet hij hier nog opsteken, zodat de gelegenheid, of liever de noodzaak tot het doen van archeologisch onderzoek enorm zal toenemen.
Het systematisch bijhouden van deze dingen zou minstens een dagtaak kunnen vormen, maar momenteel gebeurt het, hoe kan het ook anders, slechts marginaal.

Het is eigenlijk de gemeente zelf die, mits zij aandacht wenst te besteden aan haar eigen verleden (en niet alléén aan de monumenten) hierin het voortouw zou moeten nemen, maar helaas is dit besef -ten dele ook door onbekendheid met de archeologie als wetenschap- in veel steden in Nederland nog niet of nauwelijks gegroeid.
Dat is voor Bergen op Zoom, een stad met een toch alleszins rijke historie, nog extra frustrerend, omdat hier zo goed als geen geschreven bronnen van voor het jaar 1400 bewaard zijn gebleven.
Aan de andere kant bestaat hier wel degelijk een ruime interesse voor de lokale geschiedenis, gezien het grote aantal publicaties en de vele mensen die zich met archiefonderzoek bezighouden.

Een ander nadelig feit in Bergen op Zoom betreft de hoge mate van kwetsbaarheid van het bodemarchief.
In de loop der eeuwen werden sommige delen van de binnenstad afgegraven om de relatief grote hoogteverschillen van de hoge zandgronden te nivelleren, bijvoorbeeld in het gebied rond het Markiezenhof, terwijl het ophogen van de bodem met afval en zand van elders om zich te wapenen tegen wateroverlast, zoals dat in veel plaatsen in ons land een vertrouwd beeld is, hier nauwelijks nodig was.
Het resultaat is dat de oude cultuurlagen hier en daar bijna aan de oppervlakte liggen en niet erg diep reiken. Dit geldt voor alle natuurlijke hoogten in de stad, vooral in het havengebied. Het gevolg is dat het bodemarchief daar ook bij heel ondiepe (niet onderkelderde) nieuwbouw of zelfs al bij renovaties groot gevaar loopt.

De kans bestaat dus dat in de toekomende tijd in Bergen op Zoom opnieuw belangrijke delen van dit ondergrondse archief ongedocumenteerd vernietigd gaan worden.
Als we geen poging ondernemen om bouwactiviteiten vooraf te laten door archeologisch onderzoek, zou de aantekening "verontrust" wel eens snel kunnen veranderen in "rampzalig".
In afwachting van deze donkere tijden zijn waarnemingen zoals op het St. Catharinaplein, hoe kleinschalig ook, daarom des te waardevoller.

De geschiedenis van het Sint Catharinaplein
Het aanzicht van Bergen op Zoom vóór 1400, het stratenpatroon en de aard en dichtheid van de bebouwing, zijn slechts voorzichtig te reconstrueren uit archiefbronnen uit de vroege 15de eeuw en enkele schaarse 14de eeuwse teksten.
Over de periode van ontstaan en uitgroeien van een mogelijke voorstedelijke nederzetting naar een echte Middeleeuwse stad is zo goed als geen beschreven informatie bewaard gebleven. Ook het archeologische aandeel bleef hierin tot nu toe heel beperkt.
Dit geld vooral voor het gebied ten noorden van de Grebbe, waarvan wordt aangenomen dat het later tot ontwikkeling kwam dan de rest van de stad.
De historie van het Catharinaplein en omgeving, dat midden in dit gebied ligt, is in voorgaande studies al enkele malen belicht. Ze wordt hier nog eens samengevat.

De oudst overgebleven tekst waarin het huidige plein ter sprake komt, dateert uit 1402.
Het wordt dan de "Nieuwe Markt" genoemd, een aanwijzing dat ze nog niet zo lang daarvoor was aangelegd. In 1406 heette het de "Nieuwe Markt", waar men nu huiden op pleegt te verkopen.
Hoewel de randbebouwing sinds die tijd enorm veranderd is, lijkt de vorm van de markt, zoals we die nu kennen, dan al min of meer bepaald, hetgeen ook zou blijken uit de archeologische waarnemingen.

Hoe zag dit stadsdeel er uit in de tijd vóór 1400?
Volgens Willem van Ham werd de oudste structuur bepaald door een straat, die in het verlengde van de Kremerstraat, via de Jacobsbrug over de Grebbe, langs de linker gevelwand van het plein leidde en aansloot op de huidige Wijngaardstraat. Deze laatste werd al in 1321 genoemd als "de straat boven Herman Pensaertstove" en in 1397 "Op ten Vijfhoeck".
Dit geheel vormde waarschijnlijk de oudste verbinding van de Grote Markt met het noorden, ouder dan die via de Fortuinstraat en Steenbergsestraat.

Hoe het gebied rondom deze weg er in de 13de en 14de eeuw uit heeft gezien is door gebrek aan schriftelijke bronnen slechts hypothetisch aan te geven.
Het westelijk gedeelte hiervan bestond uit een heuvel, die minstens even hoog was als de huidige Scholiersberg, maar bij de uitbreiding van het Markiezenhof deels is afgegraven.

( word vervolgd )

Noten
W.A. van Es (red), het bodemarchief bedreigd. Archeologie en planologie in de binnensteden van Nederland. Amersfoort/'s-Gravenhage 1982. W.A. van Ham, De middeleeuwse stadsplattegrond van Bergen op Zoom, Studies uit Bergen op Zoom,2,1977,p.31;Idem, Vorming en voortbestaan van het middeleeuwse stadsbeeld, Bergen op Zoom gebouwd en beschouwd, Alphen a/d Rijn 1987,p.83. W.A. van Ham, C.D. Vanwesenbeeck en L.J. Weijs, De Sint Jacobskapel aan de Vismarkt te Bergen op Zoom, Bergen op Zoom1976,p.743 en: W.A. van Ham, De versterkte marktstad, Studies uit Bergen op Zoom, 4,1982,p.13-42. Oud stadsarchief, Stadsregister inv.nr 15,f.64v. Idem, f92. W.A. van Ham, Straten en straatnaamgeving. Verkenningen in middeleeuws Bergen op Zoom 4, De Waterschans, 1,1986,p.19;Idem, Bergen op Zoom in opkomst en eerste bloei, Studies uit Bergen op Zoom,6,1988,p.68.