Archeologisch onderzoek Sint Josephplein

Het Sint Josephplein is onlangs gedeeltelijk ontgraven in afwachting van de uitbreiding van de Hema.
Eind juli is de gemeente begonnen met leggen van de nieuwe rioleringen over het midden van het plein. Daarbij werden direct allerlei funderingen en kelders in de grond aangetroffen.
Vanwege tijdgebrek was een opgraving voorafgaand aan het rioolwerk onmogelijk. Dankzij de inzet van Alexander kon een groot deel van de sporen toch nog worden ingemeten, dit terwijl ik nietsvermoedend vakantie vierde op de Krim.

Het was geen prettig werk voor een liefhebber van historie want in enkele uren tijd verdwenen de complete bouwsporen van een halve straat op de puinkar. De reeks van kelders en muren waren afkomstig van huizen die in het verre verleden langs de oostzijde van de Rozemarijnstraat stonden. Die straat liep ooit door tot aan de Huijbergsestraat.
Toen in de periode 1700-1740 de vestingwerken werden vernieuwd, kwam de hoofdwal zo dicht tegen de stad aan te liggen, dat de Rozemarijnstraat gedeeltelijk gesloopt moest worden. De gevonden muren en kelders moeten nog precies op tekening worden gezet, maar het is nu al duidelijk dat het merendeel uit de 16de en 17de eeuw dateerde. De straat is betrekkelijk laat tot ontwikkeling gekomen, op een terrein waar eerder een schutterhof en vrijthof waren gevestigd. 

Begin augustus was ook de rest van het plein voor de Hema ontdaan van bestrating en gedeeltelijk afgegraven. Grote vraag was nu of er aan de andere zijde van de verdwenen Rozemarijnstraat eveneens huizen hadden gestaan (met kelders en funderingen nog in de ondergrond).

Vooral de strook waar de betonpalen moesten komen, moest “puinvrij” zijn. Er werd besloten om enkele proefsleuven dwars op de voorgevel van de Hema te graven. Koortsachtig, Alexander bezweet en ik met de Oekraïense zonnebrandolie nog in mijn nek, werden profielen geschaafd en getekend.

Het opvallende resultaat van het proefonderzoek is, dat er op die plaats nooit onderkelderde bebouwing heeft gestaan.
Het enige wat gevonden werd was de gevellijn van de straat in de vorm van een smalle fundering. Mogelijk stonden er simpele kamerwoningen of schuren, waarvan de meeste sporen bij de aanleg van de vestingwal in de 18de eeuw al verloren gingen. Ook is het mogelijk dat er juist op die plaats een ommuurd erf lag dat hoorde bij een huis aan de Koevoetstraat.
Ook van oudere sporen was nauwelijks sprake.

Opmerkelijk was de enorme terreinophoging in de voorbije eeuwen.
Het oorspronkelijke loopniveau lag rond 1300 bijna twee meter lager dan nu. De meeste grond moet er in de 14de eeuw zijn bijgekomen en dit zal samenhangen met de aanleg van de eerste stenen stadsomwalling en de systematische egalisaties in de binnenstad tezelfdertijd. Helaas werden er geen sporen gevonden van voorstedelijke bebouwing zoals in 1997 op de hoek van de Huijbergsestraat en de Kloosterstraat, nog geen 50 meter verderop. Evenmin was er iets te zien uit de Romeinse tijd. Na vastgesteld te hebben dat het boorpalenstramien van de nieuwe Hema niet op stenen structuren zou stuiten en dat er verder in archeologisch opzicht nauwelijks schade aan dit gedeelte van het  terrein zou optreden, zijn de putten weer dichtgemaakt.

Enkele weken later werd tijdens het rioolwerk in de Sint Josephstraat een fors stuk muur geraakt.
Na melding hiervan (lof aan de uitvoerders van dit werk) gingen we een kijkje nemen. Het bleek te gaan om twee wanden van wat ooit een onderaardse gang was geweest, gemetseld in tras en voorzien van scharnieren voor een grote deur. Het gewelf ontbrak. De gang was drie meter breed en moet vanuit de Rozemarijnstraat (daar waar die straat nu begint) onder het pand Sint Josephstraat 45 oostwaarts hebben gelopen.
Het was een zogenaamde “poterne”: een gang onder de hoofdwal om snel in de gracht van de vesting te kunnen komen. Vaak waren er wapenkamers in voorzien. Het vreemde is echter dat deze poterne niet vermeld staat op de kaart van de onderaardse fortificaties, die bewaard wordt in het Algemeen Rijksarchief in Den Haag.
In 1997 werd een soortgelijke poterne gevonden in het verlengde van de Franse Sortie, maar die stond wel keurig op tekening. Mogelijk worden er elders in de Sint Josephstraat binnenkort nog meer poternes gevonden.