De "Slangen" opgegraven

(Marco Vermunt)

Na de opgravingen "voormalig postkantoor" (1995), "Schotland" (2000), "Rode Toren" (2001), is vorige week gestart met een vierde archeologisch onderzoek in het Paradegebied. Tussen de tassenwinkel van De Mooij en het voormalige postkantoor verrijst begin volgend jaar een "paviljoen": een transparant gebouwtje, dat ruimte biedt aan een of meer winkeltjes.

De opgraving was aanvankelijk nodig om vast te stellen of er nog meer kelders of muurwerk in de grond zaten.
Vervolgens zou de vraag zijn, of het verwijderd moest worden, onaangetast gelaten of zelfs hergebruikt. De opgraving is kleinschalig, omdat het zand niet afgevoerd kan worden en er nog drie bomen staan.

In de eerste werkput kwam muurwerk aan het licht in de vorm van kelders, die bij tenminste drie panden lijken te horen.
Pal naast het postkantoor bevindt zich een kelder die ongeveer 4,5 meter breed is en waarvan de bakstenen vloer nog intact is. Van de gewelfaanzetten is nog een klein gedeelte intact. Daarnaast strekt zich een 5,5 meter breed perceel uit, dat van de Zuivelstraat tot aan het Zuivelplein (de vroegere Oude Kerkhofstraat) helemaal onderkelderd is geweest.
De drie keldervertrekken hebben elk nog hun stenen vloer en muren met aanzetten van de gewelven. Het voorste gedeelte heeft een haard en een deur naar de kelder van het eerder genoemde buurpand. De achterste kelder aan de zijde van het Zuivelplein is maar gedeeltelijk blootgelegd. Tussen dit perceel en de winkel van De Mooij lijkt een derde huis(?) te hebben gestaan. Dit had een kelder aan de zijde van de Zuivelstraat, met een tonggewelf dat in tegenstelling tot de andere parallel aan de straat liep. Daarachter is (nog) geen kelderruimte gevonden. De scheidingsmuur tussen dit huis en het middelste (met de drie kelders) bestaat uit grote rode bakstenen en lijkt nog 14de eeuws. Het overgrote deel van alle andere teruggevonden keldermuren is laat 15de eeuws.

Over de geschiedenis van de panden is een en ander bekend (met dank aan Ria Weyts voor de aantekeningen).
Naast het huis "Wolf", dat in 1912 samen met vier andere tegen de vlakte ging om plaats te maken voor het postkantoor, staan in de 15de eeuw "De Kleine Slang", en daarnaast de Waag (in 1355 gebouwd).
De beide slangen worden in 1511 aan de heer van Bergen verkocht, die dan ook de Waag laat vernieuwen. Waarschijnlijk wordt in deze periode de Kleine Slang afgebroken om een nieuwe doorgang te maken tussen de Zuivelstraat en het Nieuwe Werk van de Gertrudiskerk. In 1513 is er sprake van "De (oude) Slange" en "De Kleine Nieuwe Slange".
In de daarop volgende jaren worden de huizen steeds verhuurd aan marktkooplieden, wat geen succes is, mede omdat een kleermaker de boel vol heeft staan met karren en balen wol. Omstreeks 1528 worden de beide "Slangen" gesloopt, zonder dat herbouw volgt. Kort daarna zijn metselaars bezig een muur op te trekken in "de kelder van de Slange", omdat de gevel van de Waag boven op de keldermuur staat.

Blijkbaar leverde de sloop van de Slangen problemen op voor de funderingen van de Waag.
Koppeling van deze gegevens aan de opgegraven muren is niet zo eenvoudig. Welk perceel is welke Slang? En hoe groot was de Waag in de 16de eeuw (het huidige gebouw is gedeeltelijk herbouwd na 1747)?
Wellicht is het gevonden "middelste" perceel de Grote Slang en is de gevonden oude fundering aan de kant van de Mooij onderdeel van het oudste waaggebouw.

Alle gevonden sporen zijn intussen ingemeten en gedocumenteerd.
Daarbij viel de beslissing om af te zien van een fundering op palen in de nieuwbouw, zodat de kelders niet verwijderd hoeven worden. Van het middelste perceel is het middelste keldertje onderworpen aan een nader onderzoek. Hierbij kwamen twee interessante vondsten aan het licht: een gemetselde beerput uit de late 14de eeuw, die behoorde bij een pand dat aan de Oude Kerkhofstraat stond, en een 13de eeuwse waterput, bestaande uit een ingegraven eiken ton.
De put stond destijds op het binnenerfje tussen twee pandjes aan de Zuivelstraat en de Oude Kerkhofstraat.
De 14de eeuwse beerput is een tamelijk zeldzame vondst en leverde een compleet kookpotje van grijs aardewerk op, van een nooit eerder gevonden model. De 15de eeuwse beerkelder en de waterput worden thans uitgegraven. Als dat voltooid is en er een kapvergunning is voor de drie boompjes, wordt de opgraving wellicht nog iets uitgebreid tot de winkel van De Mooij.