Verhalen over metalen

(Alexander van der Kallen)

Rekenpenningen
Als men iets uit wilt rekenen, pakt men tegenwoordig al snel de rekenmachine erbij. De rekenmachine is echter een uitvinding van de laatste eeuw. Vroeger moest men dus op een andere manier berekeningen uitvoeren.
Een manier die al uit de Romeinse tijd stamt, is het rekenen met een abacus of ook wel rekentafel genoemd.
Iedereen kent wel de Romeinse cijfers en weet dat het niet gemakkelijk is om daar snel mee te rekenen. Probeer maar eens DLXIX te vermenigvuldigen met CXVIII zonder eerst de getallen om te rekenen naar ons huidig systeem met Arabische cijfers.
Iedereen die dit probeert, zal tot de conclusie komen dat dit veel fouten en ergenis oplevert.

De abacus was daarom een geweldige uitvinding, want het maakte het rekenen een stuk makkelijker.
Een abacus is een tafel met daarop lijnen of groeven.
Er waren twee soorten rekentafels. Eén voor het rekenen met geld en één voor het maken van berekeningen voor b.v. de bouw van een huis.

Voor de eerste soort berekeningen stond iedere groef op de abacus voor een munteenheid.
Wanneer men geld ging tellen, legde men voor iedere penning een rekenpenning in de groef voor de penningen (een duit is een dubbele penning). Wanneer in deze groef het getal 12 was bereikt werden deze rekenpenningen verwijderd en werd één rekenpenning op de groef van de stuiver gelegd. Dit ging door totdat in de groef van de stuiver genoeg rekenpenningen lagen om deze te vervangen door een hogere munteenheid.

Voor de tweede soort berekeningen maakte men gebruik van vooraf bepaalde patronen.
Ieder patroon stond voor een bepaald soort berekening. Door volgens een patroon met de rekepenningen over de abacus te schuiven kon de uitkomst van de berekening worden verkregen.

De rekenpenning doet aan het einde van de 13de eeuw zijn intrede in Frankrijk en Italië.
Voor de 13de eeuw maakte men gebruik van kiezelsteentjes in plaats van rekenpenningen.
Van het Latijnse woord calculus, wat kiezelsteentje betekent, stamt ons woord calculeren.
De vroegste rekenpenningen vertonen een grote gelijkenis met de munten uit die tijd.

Zelf heb ik een zeer vroege rekenpenning gevonden op het terrein van het voormalig zwembad Gageldonk.
Het betreft hier een Franse rekenpenning van Karel V of VI en is geslegen tussen 1373 en 1415.
Op de voorzijde is een afbeelding van een beer onder een boom te zien en op de keerzijde een kruis in een vierpas.

In de loop van de 14de eeuw worden rekenpenningen ook geslagen in de Zuidelijke Nederlanden en in Engeland.
Ook het formaat neemt in de loop der jaren toe.
In de 14de eeuw worden er voor het eerst rekenpenningen geslagen in de Noordelijke Nederlanden. Ook in het huidige Duitsland, in de plaats Neurenberg, komt in de 14de eeuw de productie van rekenpenningen op gang.
In de Nederlanden is er vanaf 1430 sprake van een regelmatige productie van rekenpenningen, vooral in Dordrecht.
De bloeiperiode van de rekenpenningproductie zou echter pas rond 1450 plaatsvinden.

Eén van mijn oudste Neurenbergse rekenpenningen betreft een exemplaar dat geslagen is tussen 1440 en 1493.
Rekenpenningen uit de 15de eeuw en eerder worden redelijk weinig gevonden.

Deze pagina's zijn het beste te bekijken in 1024*768. Laatste wijziging op 12-12-2005. Webmaster vanderkallen@home.nl