Opgraving naast de kerk

Op 10 november werd onder grote belangstelling de plataan aan de Kerkstraat verplaatst naar de tuin van de Grote Kerk. Als voorbereiding groeven de gemeentelijk archeologen de kuil waar de boom in herplant zou gaan worden. Precies op deze plaats hadden ooit huizen gestaan en het was geen verrassing hiervan funderingen terug te vinden. Het gaat om het huis “Keulen” en het buurpand die op de hoek stonden van de Kerkstraat en Oude Kerkhofstraat. Zoals ik in eerdere bijdragen al schreef, liep de Kerkhofstraat van het Zuivelplein ooit tot aan de Kerkstraat. De Kerkhofstraat werd kort na 1500 grotendeels verwijderd om de kerk groter te maken (het “Nieuwe Werk”). Van het eens zo grote bouwblok bleef alleen het zuidelijke gedeelte bewaard; aan de Kerkstraat bleef de noordelijke straatwand grotendeels intact, op een paar huizen na die plaats moesten maken voor een nieuw kerkhof. Deze situatie duurde voort tot de 18^de eeuw.

Het beleg van 1747 veranderde de gehele omgeving in puin, inclusief huis Keulen en de buurpanden. Hiervan werd niets meer hersteld: aan de kerk richtte men een nieuw kerkhof in, dat met een muur afgescheiden werd van de Paradeplaats. Deze muur bestaat nog steeds. Bij de opgraving werd een deel van de scheidingsmuur teruggevonden tussen “Keulen” en het buurpand. Het baksteenformaat wijst op een bouwdatum in de eerste helft van de 14^de eeuw. Veel later, in de 16^de of 17^de eeuw, zijn beide panden voorzien van een kelder aan de straatzijde. Dat gebeurde waarschijnlijk na een herbouw van de panden. Het graafwerk leverde verder weinig middeleeuwse resten op, wat niet vreemd is in de kleine werkkuil van slechts 6 bij 6 meter.
In en op de resten van de kelder lagen bijzonder veel menselijke botten. Kort na het bombardement zijn de ruïnes van deze huizen als knekelkuilen gebruikt. Het is aannemelijk dat de skeletresten afkomstig zijn van geruimde graven in de kerk of van graven die bij toeval werden gevonden na het opruimen van funderingspuin rondom de kerk. Ook lagen er een paar complete graven boven de funderingen van de huizen. Dit zijn graven die onderdeel uitmaakten van het kerkhof ten zuiden van het kerktransept, aangelegd na 1747.
Interessant was de vondst van Romeinse scherven op de bodem van de kuil. Eigenlijk levert dit een probleem op: van de opgraving op de Parade weten we, dat er in de Romeinse tijd een ovaalvormig vennetje lag, waarin voorwerpen aan de goden werden geofferd. Vooral aan de kant van de Grote Kerk lagen veel vondsten, maar er werden geen sporen gevonden van bebouwing naast het ven, op de heuvel waar de kerk op staat. De scherven in de boomkuil lagen echter wel op de glooiing, ruim een meter hoger dan het ven. Het is daarom mogelijk dat het gaat om vondsten van een bewoonde plaats. Ook toen de Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek in 1976 onder de kerkvloer groef, werden Romeinse scherven gevonden. De beide vondsten geven nu een goede aanwijzing, dat de plaats van de kerk daadwerkelijk bewoond werd in de eerste eeuwen van onze jaartelling.

De boomkuil en het grote onderzoek op de Parade worden met elkaar verbonden door de opgraving in 1964 van Fons Gieles. Die groef samen met een grote groep leerlingen naar de funderingen en kelder van een huis aan de Kerkstraat, het eerste echte archeologische onderzoek in de stad. De vondsten staan beschreven in het rapport “Tien Kuub Thalia” en omvatten middeleeuwse en latere voorwerpen. Er zijn destijds geen Romeinse scherven gevonden, omdat op een bepaalde diepte gestopt werd: ruim 30 centimeter boven de Romeinse laag.
Samen geven de opgravingen een goed beeld van de middeleeuwse huizenrij aan de Kerkstraat. 
Tijdens het optakelen van de boom konden we een kijkje nemen onder de wortelkluit. Het bleek dat daar grote stukken fundering van een middeleeuws huis in vast zaten. Herkenbaar waren een dwarsmuur en een stukje voorgevel, die met boom en al uit de grond werden getrokken. Ook zaten er talloze menselijk beenderen in. Een leuke vondst is een steengoed kruik uit de late 14^de eeuw, die letterlijk uit de boomwortels viel. Op die manier kon nog een beetje luchtarcheologie bedreven worden. Verder onderzoek was niet nodig, omdat deze plek niet bebouwd zal worden.