Onderzoek naar de resten van het verdwenen Fort Moermont

(Marco Vermunt)

De sloop en de geplande herinrichting van het veilingterrein aan de Moerstraatsebaan gaven aanleiding tot het uitvoeren van een archeologisch onderzoek door de sectie WAM van de gemeente.
Het was immers bekend dat op dit terrein tussen 1628 en 1854 een gedeelte van het Fort Moermont had gelegen. Het grondwerk tijdens en na de sloop van de drie hallen zou eventuele in de bodem aanwezige resten van het fort kunnen vernietigen. Daarom werd een proefopgraving ingepland op het moment dat de veilinggebouwen reeds tegen de vlakte lagen, tijdens het puinvrij maken en egaliseren van de ondergrond. Dit gebeurde gedurende enkele dagen in maart en april van dit jaar. Een kort vervolgonderzoek vond plaats in oktober en november.

Historie
Het terrein van de voormalige veilinghallen aan de Moerstraatsebaan beslaat een groot gedeelte van het oppervlak van het vroegere Fort Moermont.
Dit fort was onderdeel van de linie tussen Bergen op Zoom en Steenbergen, een verdedigingsstelsel van aarden forten, watergangen en inundabele terreinen, aangelegd in 1628. De frontlinie moest in de Tachtigjarige Oorlog bescherming bieden aan de strategisch belangrijke plaatsen Bergen op Zoom en Tholen. De bestaande forten Roovere en Pinssen en de watergang de "Ligne of Linie" zijn overblijfselen van het zuidelijke gedeelte van dit stelsel. De lage terreinen ondersteunden de verdediging, omdat op relatief eenvoudige wijze een groot gebied onder water gezet kon worden en ontoegankelijk gemaakt voor vijandelijke legers.
De drie forten werden Moermont, Pinssen en De Roovere werden aangelegd op plaatsen waar zich zandopduikingen bevonden en die dus een zwakte in de inundatie-linie vormden (zogenaamde accessen: voor de vijand toegankelijke terreinen).

Fort Moermont dankt zijn naam aan een van de toenmalige bevelhebbers, Iman van Zuytland, heer van Moermont.
Het werd gebouwd op een acces tussen de Melanen en de Lage Meeren, waar de weg naar Moerstraten over heen liep (thans Zandstraat en Moerstraatsebaan). Fort Moermont (en de rest van de linie) is op diverse 17de en 18de eeuwse kaarten weergegeven.
Het was aanvankelijk een vierhoekig gebastioneerd fort met een natte gracht. Het had in de 17de eeuw een voorwal, gedekt met een hoornwerk en een doorlopende wal, eindigend in twee redoutes (vierhoekige verschansingen). Het volume van de opgeworpen wallen bestond uit aarde en leem, afkomstig uit de grachten.
Het middenterrein, de "terre", lag waarschijnlijk iets hoger dan het oorspronkelijke maaiveld. Het bood ruimte aan soldatenbarakken, magazijnen en stenen gebouwen. Op advies van Menno van Coehoorn werd de gehele linie in 1727 aangepast en gemoderniseerd. Het belangrijkste was de onderlinge verbinding van de forten door middel van een liniewal met redans (kleine driehoekige uitbouwen).Deze linie bestaat nog grotendeels tussen de forten Pinssen en De Roovere.

In de loop van de 18de eeuw ondergingen de forten en de linie diverse veranderingen.
Bij fort Moermont kwam een nieuw voorwerk tot stand, bestaande uit enkele zeer grote bastions en een ravelijn. Deze werken strekte zich tot ver buiten de huidige Marconilaan uit. De redans van de linie werden uitgebouwd tot bastions. Ingrijpender was de verbouwing van de forten in 1784, waarbij de drie forten aan de keelzijde (westelijke zijde) werden opengelegd door demping van de gracht en slechting van een gedeelte van de wallen. In 1816 werden de drie forten buiten gebruik gesteld, hoewel de mogelijkheid van inundatie van de omliggende gronden tot 1832 gehandhaafd bleef. In 1854 werden de forten aan de Dienst de Domeinen overgedragen. Vrij snel daarna slechtte men het fort Moermont en nam men het terrein als landbouwgrond in gebruik. 
In de jaren '60 van de 20ste eeuw volgde de bouw van de veiling en werden de oudere veilinggebouwen aan de Stationsweg in het centrum van de stad verlaten. De aanleg van de Randweg Noord in de jaren '80 sneed het voormalige fortterrein definitief af van het noordoostelijke buitengebied.

Onderzoeksresultaten
Kort na de sloop van de hallen werd duidelijk dat er in het verleden ontgrondingen hadden plaatsgevonden op het terrein.
Voorafgaande aan de bouw van de twee veilinghallen in het begin van de jaren '60 was de grond rondom de hallen een meter afgegraven. Hierdoor bleven de hallen als het ware op verhoogde eilanden van zand staan, om een goede laad- en losfaciliteit te verkrijgen.
Het oorspronkelijke maaiveld van het voormalige middenterrein van Fort Moermont kon dus uitsluitend nog bewaard zijn gebleven onder de hallen zelf.De kans om veel funderingsresten van de bebouwing op het middenterrein van het fort terug te vinden, was dus bij voorbaat al niet erg groot. Dankzij de kadastrale kaart van omstreeks 1825 was het mogelijk om de ligging van het voormalige middenterrein van het fort te projecteren op de bestaande ondergrond.

De terre lag gedeeltelijk onder de westelijke veilinghal en gedeeltelijk op het terrein ten westen daarvan, uitlopend onder de nieuwbouwwijk achter de Zandstraat.

Door middel van drie machinaal gegraven proefsleuven (elk ongeveer 30x3 meter) werd de ondergrond onderzocht: eerst ten westen van de veilinghal en vervolgens in de verhoging waarop de hal zelf had gestaan.
De eerste sleuf leverde de sporen op van een vier meter brede en waarschijnlijk twee meter brede noord-zuid gerichte sloot, die het middenterrein van het fort in twee helften moet hebben verdeeld. De sloot zorgde voor de afwatering van het binnenterrein, dat destijds immers geheel door de wallen omsloten werd. Ten oosten van de sloot kwamen de funderingsresten tevoorschijn van een vierkante bakstenen structuur van 2,5 bij 2,5 meter, waarschijnlijk de onderkant van een trapkeldertje. Er waren slechts een paar steenlagen bewaard.
Het baksteenformaat bedroeg 4,5x9x18 centimeter. De datering is 17de eeuws. Verdere sporen ontbraken in dit gedeelte van het terrein. Geschat wordt dat het toenmalige maaiveld zeker 2 meter hoger lag dan thans het geval is.

Deze pagina's zijn het beste te bekijken in 1024*768. Laatste wijziging op 12-12-2005. Webmaster vanderkallen@home.nl