De Krim, een historische schatkamer

(Marco Vermunt) 

In plaats van vastenavond te vieren, heb ik dit jaar rondgewandeld op de Krim, in het zuiden van Oekraïne. De Krim is een schiereiland in de Zwarte Zee met prachtig natuurschoon en een bewogen geschiedenis, slechts bij weinigen in het westen bekend. Het hele land moet in feite nog toeristisch ontdekt worden. Tijdens mijn rondritten heb ik kennis kunnen maken met allerlei historische en archeologische bezienswaardigheden.

Al in de 8ste eeuw v.Chr. hadden de Grieken nederzettingen op de Krim, waarvan Chersonesos (bij Sevastopol) en Panticapeum bij Kerch de belangrijkste waren. Chersonesos is voor 1/3 opgegraven door Oekraïense archeologen samen met de universiteit van Texas. Het was een grote ommuurde stad met een groot achterland en een geweldige rijkdom. De site wordt klaargestoomd voor het toerisme en is geheel bewandelbaar. Er zijn enkele kleine musea met fraaie vondsten zoals beschilderde grafstenen en mozaïekvloeren. Van de huizen zijn de muren tot een hoogte van 1 meter gereconstrueerd. De kust heeft in de loop der eeuwen een stuk van de stad "afgesnoept" waardoor een fabelachtig landschap is ontstaan.

De Grieken leefden er in harmonie met de noordelijker Scythen, een legendarisch volk waarvan een gedeelte, naar Grieks voorbeeld, in stedelijke gemeenschappen leefde. In Simferopol is een Scytische stad opgegraven, maar helaas is er thans weinig meer van te zien.

De opeenvolgende gebeurtenissen in de geschiedenis van de Krim zijn mooi weergegeven in het ethnografisch museum van Simferopol. Tijdens de volksverhuizing kwamen ostrogothen en Vikingen vanuit het noorden naar de Krim. In feite is de Scandinavische invloed op het Slavische volk erg groot geweest, groter dan de Sovjet-historici ooit wilden toegeven. Namen als "Vladimir" en "Olga" zijn van puur Noorse oorsprong.  Slavische volkeren uit het oosten, de Khazars, trokken vanaf de 7de eeuw zuidwaarts. Keizer Justinianus II trouwde met een Khazar-prinses om zich zo te binden aan een potentiële vijand van het Oostromeinse Rijk.

Ten tijde van het Byzantijnse Rijk waren het vooral Armenen die de regio (mede) bewoonden.

Tussen de Griekse resten van Chersonesos zijn de funderingen van diverse Armeense vroegchristelijke kerken bewaard: zo is er een kerk half over een Grieks theater gebouwd. Vladimir van Kiev huwde er in 988 Anna, een Byzantijnse prinses en liet er zich dopen. De doopvont is nog bewaard. Overigens had zijn bekering slechts een politiek-economische reden: hij wilde profiteren van het Byzantijnse Rijk. Via Vladimir werd Kiev de bakermat van het christendom in het latere Russische Rijk.

De situatie werd in de late middeleeuwen nog gecompliceerder. In 1243 bereikten de Tataren, afstammelingen van de Gouden Horde, de Krim. Dat was voor de Christenen een reden om zich terug te trekken in de bergen. In Chufut-Kale is een schitterende holen-kerk annex klooster in de rotsen uitgehakt. Een wandelpad kronkelt verder omhoog naar een complete holenstad, een nederzetting van de Karaïten. Dit waren Joden, afkomstig uit Bagdad.

Indrukwekkend is de 45 meter diepe waterput, die omstreeks de 1ste eeuw in de rotsen werd uitgehakt en een spiraalvormige trap heeft die tot de bodem leidt. Op de rotswanden zijn Joodse teksten te herkennen. Het doet uiterst vreemd aan om in een Tataars dorp in een Russischsprekend deel van Oekraïne een vroegchristelijke klooster in de rotsen te vinden naast een Joodse stad met resten uit de Griekse oudheid.

In de 13de en 14de eeuw werden er vele handelsposten en forten langs de zuidkust van de Krim gesticht door Genuese kooplieden.

Hiervan zijn er nog diverse bewaard, zij het als ruïne. Het waren vooral plaatsen waar slavenhandel werd bedreven, zoals Feodosia.

In 1443 werd het Khanaat van Bahchisaray gesticht. De Krim was nu onderdeel van het Turkse Rijk. De Turken, zelf afkomstig uit midden-Azië, waren nauw verwant aan de Tataren; ze hadden dezelfde voorouders. Vele plaatsnamen zoals Hurzuf, Foros en Simeyiz, herinneren aan die tijd. In Bahchisaray is het paleis van de sultan bewaard met onlangs gerestaureerde kamers vol Tataarse rijkdommen. Het stadje is nog steeds een Tataars bolwerk, waar je mensen ontmoet met een volledig Aziatisch uiterlijk. 

De recentere geschiedenis van de Krim is al even turbulent. In de bloedige Krimoorlog van 1854-56 vochten Engelsen en Fransen samen met de Turken tegen de Russen, die de Krim in 1783 hadden ingelijfd en een bedreiging voor de regio gingen vormen. Het betekende de eerste grote exodus van de Tataren. De tweede volgde in en na de Tweede Wereldoorlog, toen Stalin 200.000 Krimtataren naar Oezbekistan en Kazachstan liet deporteren. Nu keren deze volkeren weer terug. Ze bouwen hun huizen in de buitenwijken van de steden maar worden bepaald niet vriendelijk behandeld.

De Krim zelf is nu typisch Russisch, ondanks het feit dat het sinds 1954 is overgegaan naar de Oekraïense republiek en sinds 1992 een onderdeel is van de zelfstandige staat Oekraïne. In en rond de historische kustplaatsen werden in de 19de en 20ste eeuw namelijk vele buitenverblijven en paleizen gebouwd: eerst voor de Tsaren, later voor de Sovjet-bonzen. Nog steeds is het de meest favoriete vakantiebestemming van Russen en Oekraïners. Men doet tegenwoordig allerlei geforceerde pogingen om de Oekraïense taal op te dringen aan de Russischsprekende bevolking.

Een heel indrukwekkend voorbeeld van industriële archeologie is te vinden in Balaklava bij Sevastopol, waar tijdens de Koude Oorlog in het diepste geheim een atoomvrije duikboothaven werd uitgehakt in de rotsen. Deze voorheen uiterst verboden locatie is nu een verlaten, desolaat spooklandschap aan een schitterend gelegen baai.

Wie zich verdiept in de geschiedenis van de Krim, zal tot de conclusie komen dat er maar weinig plekken op aarde zo’n complexe en rijke geschiedenis hebben als dit schiereiland: een echte aanrader.