Bergae Supra Somam

(Marco Vermunt)

Dat zal vast niet de naam van Bergen op Zoom zijn geweest in de Romeinse tijd. De namen Soma en Bergae lijken niet eerder dan in de 12de eeuw gebruikt te zijn, voor zover er geschreven bronnen bewaard zijn. Maar sinds deze week weten we wel zeker dat er in de binnenstad van Bergen op Zoom echte bewoning is geweest in de eerste of tweede eeuw na Christus.

De opgraving is al twee maanden aan de gang en vorderde aanvankelijk traag, omdat er een stuk van het kerkhof aangetroffen werd met heel veel begravingen, die allemaal netjes gedocumenteerd en geborgen moesten worden. Het kerkhof was aangelegd in het eerste kwart van de 16de eeuw vanwege ruimtegebrek achter de kerk. Het kerkbestuur had daarvoor een aantal huizen aan de Kerkstraat aangekocht en laten slopen. Alle begravingen waren kistgraven, vaak wel meerdere kisten op elkaar in één grafkuil. Opmerkelijk was de vondst van een babyskelet en van spelden en glazen knopen in sommige kisten.

Onder en tussen de graven lagen de funderingen van middeleeuwse huizen. Het oudste ervan dateert uit de 13de eeuw en was gefundeerd op doorlopende bakstenen muren. Misschien had het zelfs wel opgaande stenen muren. Het was maar 5 bij 15 meter groot. De grote zacht gebakken gele moppen van 29 cm lengte en de scherven onder de funderingen wijzen op een bouwtijd in de tweede helft van de 13de eeuw. Van een iets minder oud buurpand werd onder meer een vierkante beerput gevonden, waaruit redelijk wat vondsten komen die dateren uit de vroege 14de eeuw.

Tegen de verwachting in zaten er onder de stenen muren geen sporen van oudere, houten huizen. Al verdiepend kwam een zandpakket van anderhalve meter dikte tevoorschijn, waarin op verschillende niveaus ploegsporen te zien waren. Dit pakket is een zogenaamd esdek: laagsgewijs kunstmatig aangebrachte landbouwgrond van potstalmest, afval en heideplaggen. Het hele pakket zat vol scherfjes, zoals Pingsdorf, Paffrath- en kogelpotaardewerk, wat een datering in de 11de of 12de eeuw aannemelijk maakt. Nooit eerder werd er in de binnenstad een zo’n dik esdek gevonden! Het probleem is nu om te bepalen wanneer het boerenbedrijf op die plek is gestart. Hiervoor moet nog meer materiaal laagsgewijs worden verzameld. De akker heeft misschien deel uitgemaakt van een heel groot landbouwareaal ten zuidoosten van de kerk, tot in de Kloosterstraat toe. Maar nog belangrijker is te weten wanneer deze akker verlaten werd en vervolgens werd volgebouwd met huizen. Markeert dat de aanleg van de Kerkstraat/Huijbergsestraat, of was er ter plaatse al een landweg toen er nog geboerd werd? Deze vraag is misschien te beantwoorden nu er een greppel is gevonden die boven op de akker werd gegraven, vlak voor de bouw van het eerste huis.

Onlangs is het esdek machinaal afgegraven, zodat de onderliggende grond bloot kwam. Dit ligt ruim twee en een halve meter onder het huidige wegdek. Het bestaat uit een dunne laag grond die is bezaaid met scherfjes uit de Romeinse tijd. Ook zijn er diverse, nog niet ontcijferde grondsporen zichtbaar. Tot de vondsten behoren onderkanten van kleine amfoortjes, een ver complete wrijfschaal, terra-nigra aardewerk uit vermoedelijk Frankrijk, tufsteenbrokjes en verschillende stukken gebakken daktegel. Vooral dat laatste geeft aan dat er toch minstens een belangrijk gebouw gestaan moet hebben. Ook zijn er weer diverse munten gevonden. Het is nog veel te vroeg om iets te zeggen over de aard van de bewoning. Het zwaartepunt lijkt wel in de tweede eeuw te liggen. Het is zelfs nog niet helemaal uitgesloten dat we te maken hebben met een stukje van een Romeins grafveld, met crematiegraven en bijgiften.

Binnenkort wordt deze spannendste opgraving sinds jaren uitgebreid in de richting van de kiosk en de Koevoetstraat. We hopen dan uiteraard meer Romeins tegen te komen.